31 Ağu 2022

Yabancıların Oturma İzni

Oturma izni, kamu güvenliği ve düzeninin sağlanması ve olası risklerin en aza indirilmesi için uluslararası hukukun bir gerekliliğidir. Bu gereklilik aynı zamanda halk sağlığı ve düzeninin korunması, ortaya çıkabilecek olumsuz durumların önlenmesi ve ülkede ikamet eden yabancıların tespiti ile beraber kontrol edilmesi amacıyla ülke menfaatlerine de fayda sağlamaktadır.

Yabancılar İçin Oturma İzni Nedir?

Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'na göre Türkiye'ye girişleri yasak olmayan ve Pasaport Kanunu hükümlerine göre gelen yabancılar, kanunda belirtilen şartları yerine getirmek kaydıyla oturma ve seyahat etme hakkına sahiptir. Muafiyet sahibi yabancı uyruklular istisna kabul edilmekle birlikte Türkiye'de vize veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden veya doksan günden fazla kalacak yabancıların oturma izni almaları gerekmektedir. Oturma izni/ikamet izni, yabancıların Türkiye'de kalabilmelerini sağlayan bu amaçla verilen izin anlamına gelmektedir.

Yabancıların Oturma İzni Ne Kadar?

Oturma izni Türkiye Cumhuriyeti'nde doksan günden fazla kalmak isteyen yabancı uyruklu kişiler tarafından alınır. İkamet/Oturma izni, alınmasından itibaren 6 ay içinde kullanılmazsa, iznin iptali gündeme gelecek ve geçerliliği kalmayacaktır. Oturma iznine ilişkin yasal düzenlemeler Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile 5683 sayılı Yabancıların Türkiye'de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanunu'nda yer almaktadır. Bu izinden muaf olan yabancı uyruklular dışında, yabancı uyruklu kişilerin vize sürelerini kapsamayan sürelerde Türkiye'de bulunabilmeleri için ikamet izni almaları gerekmektedir. Türk hukukunda devlet, bir yabancının ülkeye kabulü ve ülkeye kabul edilip edilmemesi konusunda belirli şartlar arama konusunda takdir yetkisine sahiptir. Buna göre yabancıların Türkiye'de ikamet edebilmeleri için öncelikle Pasaport Kanunu hükümlerine göre ülkeye giriş yapmaları gerekmektedir.

Türkiye’de Oturma İzni Şartları

Bir yabancının, vatandaşı olmadığı bir devlet ülkesindeki haklardan yararlanabilmesi için kural olarak o ülkede bulunması ve o ülkeye yasal olarak giriş yapmış olması gerekir. Dolayısıyla oturma izni almak isteyen yabancıların öncelikle Türkiye’ye mevzuata uygun şekilde giriş yapmış olmaları önem arz etmektedir. Yabancıların Türkiye'ye giriş ve çıkış yapabilmeleri için kanunda belirtilen şartları yerine getirmiş olmaları gerekmektedir. Türkiye'ye yasal olarak giriş çıkış şartlarından biri giriş çıkışların sınır kapılarından yapılmasıdır. İkinci şart ise giriş ve çıkışta pasaport veya pasaport yerine geçen belge gösterilmesidir. Yabancıların yasal olarak Türkiye'ye giriş yapabilmeleri için pasaport gösterme şartına ek olarak vize almaları gerekmektedir. Ayrıca Türkiye'de yasa dışı olarak bulunan veya Türkiye'ye girişleri engellenen yabancılar Türkiye'de ikamet izni alamayacaklardır.

İkamet izinleri sürelerine ve amaçlarına göre değişiklik göstermektedir. Değişen bu ikamet izni türlerine ilişkin olarak kanun özel bazı şartlar aramıştır. Bu şartlara aşağıda her ikamet izni türü için ayrı ayrı değinilecektir.

Yabancılara Oturma İzni Nasıl Alınır?

Yabancılar, Türkiye içinden veya dışından oturma izni başvurusunda bulunabileceklerdir. Kural olarak, oturma izni başvuruları yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluklarına yapılacaktır. Konsolosluklar, oturma izni başvurularını görüşleriyle birlikte Göç İdaresi Genel Müdürlüğü'ne iletecektir. Göç İdaresi oturma izni başvurularını değerlendirecek ve Genel Müdürlük, gerekli gördüğü takdirde ilgili kurumların görüşlerini alarak başvuruları sonuçlandırdıktan sonra oturma izni düzenlenmesi veya başvurunun reddi için konsolosluğa bilgi verecektir. Başvurular en geç doksan gün içinde sonuçlandırılacak ve oturma izni başvurusunun reddine ilişkin işlemler ilgilisine bildirilecektir. Bununla beraber konsolosluklardan oturma ve çalışma izni ile gelen yabancıların giriş tarihinden itibaren en geç yirmi iş günü içerisinde adres kayıt sistemine kayıt yaptırmaları gerekmektedir.

Türkiye'den yapılacak başvurularda oturma izni için yapılacak ilk başvuru online sistem olan e-ikamet üzerinden yapılır. E-ikamet başvuru ön başvuru niteliğinde olup, ikamet izni almak için ikamet etmek istenilen yerdeki Göç İdaresi Müdürlüğü'nden randevu alınmasını sağlamaktadır. Göç İdaresi Müdürlüğü yapılacak olan ikamet izni başvurusunu kabul edebilmekte, reddedebilmekte veya iptal edebilmektedir. 

Ayrıca Türkiye içinden yapılacak başvurular izin türüne göre valilikler tarafından da alınmaktadır.

Oturma iznine ilişkin başvuruyu ikamet edecek kişi bizzat yapabilmekle beraber vekili de bu hususa ilişkin başvuru yapabilecektir.

Türkiye'de İkamet İzin Türleri

Yabancıların Türkiye’de ikamet etmelerinin temel nedenleri farklı olabilir. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda, yabancıların Türkiye'de ikamet etmelerinin başlıca nedenlerine göre altı tür ikamet izni düzenlenmiştir. Bunlar;

  • Kısa dönem ikamet izni,
  • Aile ikamet izni,
  • Öğrenci ikamet izni,
  • Uzun dönem ikamet izni,
  • İnsani ikamet izni
  • İnsan ticareti mağduru ikamet iznidir.

İkamet izni türlerine göre her bir izne başvurabilecek kişiler, bu kişilerin yerine getirmeleri gereken şartlar ve ikamet izni taleplerinin reddedilme, iptal edilme veya uzatılmama şartlarına ilişkin hükümler getirilmiştir.

  1. Kısa Dönem İkamet İzni

Kısa dönem ikamet izni, YUKK'ndaki diğer ikamet izinlerine göre daha genel nedenlerle uygulanabilen ve bu nedenle birçok yabancının kolaylıkla alabildiği kapsayıcı bir ikamet izni türüdür. Kısa dönem ikamet izni aşağıda sayılan son iki maddedekiler dışında her defasında en fazla iki yıllık ikamet izni düzenlenebilir. Kısa dönem ikamet izni düzenlenebilecek kişiler Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.31’de düzenlenmiştir. Madde hükmüne göre:

  • Bilimsel araştırma amacıyla gelecek olan yabancılar ( Başvuru aşamasında bilimsel araştırmaya ilişkin izin belgesinin de sunulması gerekmektedir.)
  • Türkiye’de taşınmaz malı bulunan yabancılar ( Taşınmazın konut statüsünde olması gerekmektedir.)
  • Ticari bağlantı veya iş kuracak olan yabancılar ( Bu kapsamda şirketler tarafından gönderilen davet mektuplarının dayanak olarak gösterilmesi mümkündür.)
  • Hizmet içi eğitim programına katılacak olan yabancılar ( Eğitimin kim tarafından verileceği, ne kadar süreceği şeklinde belgelerin ibraz edilmesi gerekmektedir.)
  • Türkiye Cumhuriyetinin taraf olduğu anlaşmalar ya da öğrenci değişim programları çerçevesinde eğitim veya benzeri amaçlarla gelecek olan yabancılar ( Verilecek olan izin süresi eğitim süresi ile eş olacaktır.)
  • Turizm amaçlı kalacak yabancılar
  • Kamu sağlığına tehdit olarak nitelendirilen hastalıklardan birini taşımamak kaydıyla tedavi görecek olan yabancılar ( Burada izin süresi tedavi süreci göz önünde bulundurularak verilmektedir. Yalnızca tedavi görecek olan kişi bu izinden faydalanabilecek, refakatçiler bu izinden faydalanamayacaktır.)
  • Adli veya idari mercilerin istek veya kararlarına bağlı olarak Türkiye’de kalması gereken yabancılar
  • Aile ikamet iznine ilişkin şartları kaybetmesi halinde kısa dönem ikamet iznine geçirilecek olan yabancılar
  • Türkçe öğrenme kurslarına katılacak olan yabancılar ( Bu kursun Milli Eğitim Bakanlığı tarafından onaylı bir kurs olması gerekmektedir.)
  • Kamu kurumları aracılığıyla Türkiye’de eğitim, araştırma, staj ve kurslara katılacak olan yabancılar ( En fazla 1 yıllık süreyle verilmektedir.)
  • Türkiye’de yükseköğrenimini tamamlayanlardan mezun oldukları tarihten itibaren altı ay içinde müracaat eden yabancılar (Tek seferde en çok 1 yıl süreliğine verilmektedir.)
  • Türkiye’de çalışmayan ancak Bakanlar Kurulunca belirtilecek kapsam ve tutarda yatırım yapacaklar ile bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu ( Üst sınırı 5 yıldır.)
  • Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşı olan yabancılar ( Üst sınırı 5 yıldır.) kısa dönem ikamet izni alabileceklerdir.

Kısa dönem ikamet iznine ilişkin başvuru sebepleri değişiklik göstermektedir. Dolaysıyla her başvuru türü için ayrı belgelere ihtiyaç duyulabilmektedir. Ancak yine de tüm kısa dönem ikamet izin türleri için ortak gerekli belgeler bulunmaktadır.

Kısa dönem ikamet izni için  gerekli belgeler şunlardır:

  • Kısa dönem ikamet iznine ilişkin başvuru formu
  • Sağlık sigortası
  • Maddi imkana ilişkin beyan
  • Pasaport veya denk bir belgenin aslı ile fotokopisi
  • Biyometrik fotoğraf

Kısa Dönem İkamet İzninin Reddi İptali veya Uzatılmaması Sebepleri

Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m. 33’e göre aşağıdaki hallerde kısa dönem ikamet izni verilmez, verilmişse iptal edilir, süresi bitenler uzatılmaz:

  • Kısa dönem ikamet izni için gereken bilgi ve belgeleri ibraz etmemek
  • Türkiye’ye girişlerine izin verilmeyecek yabancılardan biri olmak ( Türkiye’ye girişlerine izin verilmeyecek olanlar aynı kanunun 7. maddesinde sayılmıştır.)
  • Genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartlarına sahip olmamak
  • İstenilmesine rağmen adli sicil kaydını sunmamak
  • Türkiye’ de kalacağı adrese ilişkin bilgilerini vermemek
  • İkamet izninin veriliş amacı dışında kullanılmış olduğunun belirlenmesi
  • Hakkında geçerli bir Türkiye’ye giriş yasağı veya sınır dışı etme kararı bulunması

  1. Aile İkamet İzni

Devlet, yabancılara aile birleşimi konusunda mutlak haklar tanımamaktadır; ancak belirli koşulların yerine getirilmesi şartıyla aile bireylerine aile birleşim temelinde ülkeye giriş ve ikamet hakkı verilmektedir. Türk hukukunda aile birleşimi yabancılara aile ikamet izni verilmesi ile sağlanmaktadır. Türk vatandaşlarının, ikamet izinlerinden birine sahip olan yabancılar ile ikincil koruma statüsü sahiplerinin ve mültecilerin;

  • yabancı eşine,
  • eşinin veya kendisinin ergin olmayan yabancı çocuğuna,
  • eşinin veya kendisinin yabancı çocuğuna aile ikamet izni düzenlenebilir. Aile ikamet izni her seferine üç seneyi aşmayacak şekilde verilmektedir. Aile ikamet izninin süresi hiçbir şekilde aile ikamet iznini almasına vesile olan kişinin (destekleyicinin) ikamet izin süresini aşamayacaktır.
  1. Öğrenci İkamet İzni

Yabancı öğrencilerin Türkiye’de ikameti ile ilgili olarak düzenlenmektedir. Öğrenci ikamet izni şu kişilere verilmektedir:

  • Aile ikamet izni bulunmaması halinde ilk ve orta derecede öğrenim gören yabancılar
  • Ülkemizde bir yükseköğretim kurumunda ön lisans, lisans, yüksek lisans seviyelerinde eğitim gören yabancılara öğrenim süresince ikamet izni verilmektedir. Öğrenci ikamet izninde kısa dönem ikamet izni için gereken belgelere ek olarak aktif öğrencilik belgesi istenmektedir.
  1. Uzun Dönem İkamet İzni

Devlet, ülkesinde uzun süre ikamet eden yabancıya, bu süre içinde ülkeye uyum sağladığını varsayarak ülkeye giriş, ikamet ve çalışma hakkı gibi birçok konuda kolaylık sağlamaktadır. Türk hukukunda, Kanunda öngörülen süre boyunca Türkiye'de ikamet eden yabancılara uzun dönem ikamet izni ve buna bağlı bazı haklar verilmektedir. Uzun dönem ikamet izni Türkiye’de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olan ya da Bakanlığın belirlediği şartlara uyan yabancılara, Bakanlığın onayıyla valilikler tarafında süresiz ikamet izni düzenlenir. Uzun dönem ikamet iznine geçiş hakkı tanınmayacaklar şunlardır:

  • Mülteciler,
  • Şartlı mülteciler 
  • İkincil koruma statüsü sahipleri
  • İnsani ikamet izni sahipleri
  • Geçici koruma sağlanan kişilere, uzun dönem ikamet iznine geçişe ilişkin bir hak tanınmamaktadır.
  1. İnsani İkamet İzni

Bazı özel durumlarda diğer ikamet izinlerinden farklı olarak talep üzerine değil, idare tarafından resen ikamet izni verilebilmektedir. Bu özel durumlardan biri insani ikamet iznidir. Diğeri ise insan ticareti mağduru ikamet iznidir. Bu tür izinlerin düzenlenmesinde insan hakları alanındaki gelişmeler ve Türkiye'nin insani nedenlerle ülkelerini terk etmek zorunda kalan yabancılara yönelik koruyucu tutumunun etkisi büyüktür.

  • Çocuğun üstün yararı söz konusu olduğunda,
  • Haklarında ülkeye giriş yasağı  veya sınır dışı etmeye ilişkin karar alınmış olduğu halde, yabancıların Türkiye’den çıkışları yaptırılamadığında ya da Türkiye’den ayrılmaları makul veya mümkün görülmediğinde,
  • Yabancı hakkında sınır dışı etme kararı alınmadığında,
  • Başvuru sahibinin ilk sığınma ülkesi veya güvenli bir üçüncü ülkeye geri gönderilmesi işlemlerinin devamı süresince,
  • Olağanüstü durumlarda,
  • Acil nedenlerden ötürü veya ülke çıkarlarının korunması ile kamu düzeni ve kamu güvenliği açısından Türkiye’ye girişine ve Türkiye’de kalmasına izin verilmesi gereken yabancıların, ikamet izni verilmesine engel teşkil eden durumları sebebiyle diğer ikamet izinlerinden birini alma imkanı bulunmadığında insani ikamet izni düzenlenebilir. Bakanlıkça belirlenen sürelerle sınırlı olmak kaydıyla ve Göç İdaresi Genel Müdürlüğü’nün onayı da alınarak valiliklerce insani ikamet izni verilebilir ve verilmiş olan bu izinler uzatılabilir.
  1. İnsan Ticareti Mağduru İkamet İzni

Uluslararası anlaşmalara paralel olarak hazırlanan YYUK'na göre bu izin, insan ticareti mağduru olan veya mağdur olduğu kuvvetle şüphelenilen yabancılara valilikler tarafından verilmektedir. Bu izin, yabancılara yaşadıklarının etkisinden kurtulabilmeleri ve yetkililerle işbirliği yapıp yapmayacaklarına karar verebilmeleri için verilir. İnsan ticareti mağduru ikamet izni valiliklerce süreli olarak düzenlenmektedir. Bu süre 30 gündür. Düzenlenen insan ticareti mağduru ikamet izinleri en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilecek, ancak bu süreler toplamda üç yılı geçemeyecektir.

İkamet İzni Dışında Tanınan Ayrıcalıklar

Yukarıda sayılan izin türlerinin yanında Türk hukukunda bazı yabancıların durumları özel olarak düzenlenmiş, Türkiye’de ikametleri bakımından bir takım kolaylıklar sağlanmıştır. Bunlara örnek vermek gerekirse KKTC vatandaşları, Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Hükümeti Arasında İki Ülke Vatandaşlarına Ek Kolaylıklar Sağlanmasına İlişkin Anlaşma hükümlerine göre Türk vatandaşı gibi muamele görür ve Türkiye'de yasal olarak ikamet edebilmeleri için oturma izni almaları gerekmemektedir. Ancak talep edilmesi halinde pasaport süresi ne olursa olsun çalışma, eğitim ve ikamet amaçlı beş yıllık ikamet izni düzenlenmektedir.

Görüldüğü üzere Türkiye’deki mevcut yasal düzenlemeler ile uluslararası hukuka uygun olarak çeşitli oturma izinleri düzenlenmiştir. Sayılan oturma izinlerinin her biri için ayrı ayrı bazı şartların olduğu da unutulmamalıdır. Türkiye'de kalış amacı, yabancıların hangi tür oturma iznine başvuracağını belirlemektedir. Söz konusu amacın sona ermesi veya değişmesi halinde izlenecek yol kanunda düzenlenmiştir. Anılan kanuna göre yabancılar, oturma izninin verilme sebebinin sona ermesi veya farklı bir nedenin ortaya çıkması halinde yeni kalış amacına uygun oturma izni talep edebilir veya mevcut izninin uzatılmasını talep edebilir. İzinler arasında geçişlere ilişkin usul ve esasların yönetmelikle düzenlenmesi öngörülmektedir.

Türk Vatandaşı İle Evli Yabancıların Oturma İzni

Aslında Türk vatandaşları ile evli yabancıların oturma izni aile oturma izni kategorisindedir. Bu izin türü ile birlikte aile birliği ve varsa çocukların menfaatinin korunması amaçlanmıştır. Yukarıda aile ikamet izninde de bahsettiğimiz gibi bu ikamet izni; 5901 sayılı Kanunun 28. maddesinde yer alanların veya Türkiye’de yasal ikamet izinlerinden birine sahip olan yabancıların, mültecilerin ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin;

  1. Yabancı uyruklu eşine;
  2. Eşinin veya kendisinin reşit olmayan yabancı uyruklu çocuğuna;
  3. Kendisinin veya eşinin bağımlı yabancı uyruklu çocuğuna; verilmektedir.

Bu kişiler kendi üzerinden eşine ikamet izni alabileceği gibi müşterek çocuklarına ve sadece eşinin çocuklarına da oturma izni alabilmektedir.

Oturma İzni Ücreti Ne Kadar?

Türkiye’de oturma izni fiyatları belgelere göre değişiklik göstermektedir. Bununla beraber her yıl masraflara ilişkin miktarlar da değişmektedir. 2022 ikamet izni ücretleri şu şekildedir:

  • Değerli Kağıt Ücreti: 160 TL
  • Harç ücreti: 1040 TL (Genel tutar bu olmakla beraber ülkelere göre çeşitlilik gösterebilmektedir.)
  • Sağlık sigorta ücreti: (Şahsa göre değişebilmekle beraber genel olarak 500-1750 arası)
  • Noter ve Tercüme ücreti: Ortalama 500 TL
  • Apostil: 89.23

Çek Cumhuriyeti, Danimarka, İrlanda, Kosova, Nepal, Sri Lanka, Suriye ve Türkmenistan 2011 yılından itibaren karşılıklılık ilkesi çerçevesinde ikamet izni harcından muaf tutulmuştur.